Nếu có một phương tiện mà chỉ cần nghe tiếng máy là người ta biết đã đứng ở đâu, thì đó chắc chắn là Túc Túc. Chưa cần nhìn, chỉ cần nghe cái tiếng "túc túc túc" đều đều vang lên giữa phố là não đã tự động hiện ra hình ảnh của một Bangkok nóng nực, đông đúc, đầy mùi đồ ăn đường phố và dòng người lúc nào cũng hối hả.
Túc Túc đối với Thái Lan giống như xích lô với Hà Nội ngày xưa hay taxi vàng ở New York. Nó không chỉ là phương tiện đi lại, nó là ký ức, là trải nghiệm, là thứ khiến du khách nhớ mãi sau khi về nước. Nhưng câu chuyện thú vị nhất lại nằm ở chỗ Túc Túc không hề sinh ra ở Thái Lan. Biểu tượng đường phố này thực chất mang trong mình một dòng máu rất Châu Âu, rất hậu chiến và rất nghèo.
Cái tên ra đời từ bản năng của du khách
Thực ra, người Thái không nhất thiết gọi phương tiện này là Túc Túc. Trong cuộc sống hàng ngày, họ quen dùng những cái tên mang tính mô tả rất thẳng thắn như là Samlors hay Samlo Kurang - có nghĩa là xe ba bánh hay xe ba bánh gắn máy. Những cái tên mà khi dịch ra thì nó sẽ có nghĩa là như vậy. Thế nhưng người nước ngoài thì vẫn thích gọi là Túc Túc.
Với du khách nước ngoài lần đầu đến Thái Lan, việc nhớ phát âm tròn trịa tên của loại xe theo tiếng Thái gần như là nhiệm vụ bất khả thi, nhất là khi đang đứng giữa phố xá ồn ào nóng nực và đông nghịt người. Thứ duy nhất mà họ nhớ được lại không nằm ở ngôn ngữ mà nằm ở âm thanh. Mỗi khi chiếc xe ba bánh lăn bánh, động cơ cũ phát ra nhịp nổ đều đều nghe rất rõ: "Túc túc túc".
Âm thanh ấy vang lên liên tục giữa đường phố, đủ đặc trưng để chỉ cần nghe là biết ngay đó là loại xe gì. Vì thế du khách gọi nó theo cách đơn giản nhất, gọi đúng thứ mà tai họ nghe thấy. Và cái tên Túc Túc đã ra đời như vậy. Nó ra đời rất bản năng - một từ tượng thanh không cần dịch, không cần giải thích, không phụ thuộc vào ngôn ngữ hay văn hóa. Ai đọc cũng được, ai gọi cũng được và quan trọng nhất là gọi lên nghe rất đúng.
Dần dần khi du lịch phát triển, cái tên do người nước ngoài đặt ấy lại lan ngược trở lại, xuất hiện trong sách hướng dẫn, những tua, những bài báo, những video du lịch khắp nơi trên thế giới và trong cả video này. Từ một cách gọi ngẫu hứng, Túc Túc đã trở thành một danh từ quốc tế. Đến mức ngày nay, chỉ cần nhắc đến cái tên ấy, người ta lập tức nghĩ đến Thái Lan dù chiếc xe này đã tồn tại ở rất nhiều quốc gia khác. Nó giống như ta gọi con chó là con "gâu gâu" hay gọi xe máy là xe "bịch bịch" vậy.
Ngược dòng thời gian về nguồn gốc Châu Âu
Hãy ngược dòng thời gian với Túc Túc. Nếu lần ngược thời gian, ta phải quay về Châu Âu sau Thế chiến thứ hai. Khi ấy thì cả Châu Âu giống như một công trường khổng lồ bị bom cày nát, nhà cửa đổ sập, đường xá hưỏng, kinh tế kiệt quệ. Người dân cần một thứ rất thực tế đó là phương tiện rẻ, đơn giản, dễ sửa và để mưu sinh.
Tại Italia, một hãng sản xuất xe máy nảy ra ý tưởng cực kỳ hấp dẫn. Thay vì mơ mộng ô tô bóng bẩy, họ nghĩ rằng nếu gắn thêm một bánh nữa vào xe máy làm thùng phía sau để chở hàng thì sao? Và thế là một loại xe tạm gọi là "xe con ong" đã ra đời. Đúng như cái tên, chiếc xe ba bánh này không đẹp, không sang nhưng cực kỳ hữu dụng. Nó chở rau, chở bánh mì, chở thùng sữa, len lỏi trong những con phố chật hẹp của các thành phố Italia. Người Italia dùng nó để sống sót qua thời kỳ khó khăn.
Lời giải thực dụng cho đô thị Châu Á
Và rồi các nước Châu Á cũng nhìn thấy nó và thấy rất hợp. Đó là Châu Á những năm 50, những năm 60, giai đoạn mà các thành phố lớn bắt đầu phình to rất nhanh. Dân số đổ về khu đô thị trong khi hạ tầng vẫn mặc nguyên bộ quần áo cũ: đường xá hẹp, ngõ ngách chằng chịt, ngân sách công thì không có nhiều.
Ô tô khi đó là món đồ xa xỉ chỉ dành cho giới nhà giàu hoặc là nhà nước. Xe buýt thì to chật, khó xoay xở trong những khu phố đông đúc. Còn đi bộ hay xe đạp thì không đủ nhanh để người ta kịp mưu sinh giữa một đô thị đang tăng tốc. Trong bối cảnh ấy thì xe ba bánh đã xuất hiện như một lời giải cực kỳ thực dụng. Nó rẻ hơn ô tô rất nhiều, nhỏ gọn để len lỏi và quay đầu dễ dàng. Cấu tạo thì cũng đơn giản nên ai cũng có thể sửa và quan trọng nhất là vừa chở được người vừa chở được hàng, lại còn chở được nhiều.
Với những thành phố như Bangkok, nơi phố xá ngoằn ngoèo, vỉa hè vẫn bị lấn chiếm, giao thông hỗn loạn kiểu mạnh ai nấy đi, xe ba bánh gần như sinh ra để dành riêng cho thành phố ấy như một mảnh ghép vừa khít với thực tế Châu Á thời hậu chiến. Xe ba bánh lúc này giống như một lời giải hoàn hảo: rẻ hơn ô tô rất nhiều, nhỏ gọn, quay đầu dễ, sửa chữa đơn giản, chở được cả người lẫn hàng.
Sự trỗi dậy của "Vua linh hoạt" tại Bangkok
Dù chiến tranh không phải là quá trực tiếp đến Thái Lan nhưng ở trong bối cảnh đất nước Thái Lan phát triển thì họ cũng đi theo con đường của nhiều nước Châu Á khác. Với những thành phố như Bangkok, nơi phố nhỏ ngoằn ngoèo, vỉa hè lấn chiếm, giao thông lộn xộn thì xe ba bánh gần như sinh ra là dành cho nó.
Trước khi có Túc Túc, Bangkok đã quen thuộc với Samlo - tức xích lô xe ba bánh chạy bằng sức người. Đây là phương tiện của người nghèo, của các người đi chợ. Nhưng sức người có hạn, khi động cơ xuất hiện, người Thái làm một việc rất tự nhiên: gắn máy vào Samlo, và thế là xe ba bánh gắn máy ra đời mà chúng ta vẫn gọi là Túc Túc.
Từ đây, giao thông cự ly ngắn ở Bangkok thay đổi hoàn toàn. Những chiếc xe ba bánh gầm thấp, khoang sau mở, mái che đơn giản có thể chui vào ngõ nhỏ, leo lên vỉa hè, quay đầu trong những nơi chật trội và dừng đỗ cực nhanh. Trong một thành phố hỗn loạn, Túc Túc trở thành vua của sự linh hoạt.
Và trong nhiều thập niên, đây là phương tiện kiếm cơm. Người lái Túc Túc thường là những người lao động nhập cư, những người ít vốn, những người không đủ tiền mua ô tô hay những người không đủ bằng để lái xe to hơn. Nhưng chính họ lại là những người giữ cho thành phố vận hành. Túc Túc chở con người đi làm, chở hàng hóa ra chợ, chở trẻ con đến trường, chở đồ đạc thuê. Nếu gọi taxi là dịch vụ thì Túc Túc là đời sống.
Thử thách sinh tồn trong thời đại mới
Bước sang những năm 1960 - 1970, Bangkok không còn là một đô thị thong thả nữa mà bắt đầu mang đầy đủ bệnh nền của một thành phố lớn. Đó là tắc đường triền miên, tai nạn giao thông tăng nhanh, không khí đặc quánh khói xăng dầu. Trong bối cảnh ấy, Túc Túc bị gọi tên đầu tiên không phải vì nó nguy hiểm nhất mà vì nó rõ nhất, lộ nhất: ồn ào rung bần bật, xả khói mù mịt lại chạy rất tùy hứng, mạnh ai nấy lượn.
Với nhà quản lý, xe Túc Túc giống như một thứ giao thông khó kiểm soát, phá vỡ trật tự của những trục đường đang được quy hoạch theo tư duy ô tô hiện đại. Chính quyền Thái Lan khi đó đã nhiều lần bàn đến việc hạn chế Túc Túc vào đường lớn, giảm dần số lượng, thậm chí có lúc nghĩ tới phương án loại bỏ hoàn toàn để làm sạch bộ mặt đô thị.
Trên giấy tờ, mọi lý do đều rất thuyết phục: Túc Túc ồn, rung, nhiều khói, chiếm diện tích giao thông nhưng lại chở ít người, khó đưa vào khuôn luật lệ như taxi hay xe buýt. Nhưng vấn đề lớn nhất của Túc Túc thì không phải là kỹ thuật. Mà dẹp Túc Túc thì đồng nghĩa với việc dẹp sinh kế của hàng chục nghìn gia đình. Đằng sau mỗi chiếc xe ấy là một người lái, một gia đình sống dựa vào những quốc xe ngắn vài chục bạt gom góp từng ngày.
Quan trọng hơn nữa, Bangkok lúc đó chưa có phương tiện nào đủ rẻ, linh hoạt để gánh vai trò giao thông cự ly ngắn mà Túc Túc đang đảm nhiệm. Xe buýt cồng kềnh, taxi đắt, đi bộ hay xe đạp thì không kịp. Kết quả là Túc Túc không bị xóa sổ, nó chỉ lùi lại vai trò, loại khỏi vai trò xương sống giao thông và dần dần được đổi vai, nhường chỗ cho các phương tiện mới nhưng vẫn giữ một vị trí rất riêng trong thành phố.
Từ phương tiện nghèo đến trải nghiệm du lịch đắt giá
Khi du lịch Thái Lan bùng nổ, một nghịch lý thú vị đã xuất hiện. Thứ mà người dân địa phương coi là quá đỗi bình thường, thậm chí đôi lúc phiền phức, lại trở thành thứ khiến du khách mê mẩn. Với khách nước ngoài, ngồi Túc Túc không đơn thuần là di chuyển mà là trải nghiệm đô thị bằng toàn bộ giác quan: gió tạt thẳng vào mặt, mùi thức ăn đường phố, mùi khói xe, mùi thành phố hòa lẫn vào nhau.
Khoảng cách giữa người và đường gần đến mức có thể chạm tay vào nhịp sống đang trôi ngay bên cạnh. Khác với việc ngồi sau cửa kính ô tô, Túc Túc khiến du khách có cảm giác mình đang ở trong thành phố chứ không phải đang đi qua nó. Chính cảm giác sống cùng thành phố ấy đã biến chiếc xe ba bánh từ phương tiện nghèo trở thành một trải nghiệm khó thay thế.
Dần dần, Túc Túc xuất hiện ngày càng nhiều trong phim ảnh, quảng cáo, bưu thiếp và video du lịch. Nó không chỉ là phương tiện giao thông mà trở thành một phần của văn hóa, một biểu tượng với người dân Thái Lan và Bangkok. Người Thái không nhất thiết gọi phương tiện này là Túc Túc nhưng với người nước ngoài thì có. Họ không nhớ nổi những cái tên phức tạp của Thái Lan, thứ duy nhất họ nhớ là tiếng động cơ: "Túc túc túc". Thế là cái tên ra đời - một cái tên tượng thanh, dễ nhớ, dễ gọi, không cần dịch. Và từ đó Túc Túc trở thành một danh từ quốc tế.
Di sản và sự thích nghi
Ngày nay Túc Túc không chỉ có ở Thái Lan, bạn có thể bắt gặp nó ở Lào, Campuchia, Sri Lanka và đâu đó ngay chính tại Việt Nam của chúng ta. Nhưng lạ ở chỗ chỉ ở Thái Lan, Túc Túc mới trở thành biểu tượng quốc gia, bởi Bangkok đã biến nó từ phương tiện nghèo nàn trở thành một trải nghiệm du lịch có câu chuyện.
Tất nhiên xe này không hoàn hảo. Động cơ cũ hai thì, ba thì, khói nhiều, ồn. Trong thời đại giao thông xanh, nó là vấn đề. Và người Thái làm một việc rất quen đó là thích nghi. Túc Túc điện xuất hiện, ít ồn hơn, ít khói hơn nhưng vẫn giữ dáng vẻ cũ. Nó không chạy nhanh, không sang nhưng vẫn cứ là Túc Túc.
Như vậy chúng ta biết rằng Túc Túc thực ra không có nguồn gốc từ Thái Lan. Từ một phương tiện ba bánh ra đời tại Châu Âu hậu chiến nhằm mục đích mưu sinh, đã du nhập vào Thái Lan và trở thành "vua của sự linh hoạt" giữa lòng Bangkok đông đúc. Dù từng đối mặt với nguy cơ bị xóa sổ do ô nhiễm và tiếng ồn, Túc Túc đã khẳng định sức sống mãnh liệt khi chuyển mình từ một phương tiện của người nghèo thành biểu tượng văn hóa và du lịch quốc gia. Với tên gọi tượng thanh do chính du khách đặt nên, Túc Túc ngày nay không chỉ là phương tiện di chuyển mà còn là một trải nghiệm giác quan độc đáo, mang đậm hơi thở nhịp sống đường phố Thái Lan.
Nhận xét
Đăng nhận xét