Vì sao một đế chế hùng mạnh bậc nhất phương Bắc với 29 vạn tinh binh lại có thể sụp đổ hoàn toàn trước một đạo quân 'áo vải' chỉ trong vỏn vẹn 5 ngày Tết? Liệu đó là nhờ một phép màu, hay là kết quả của một bộ não quân sự thiên tài đi trước thời đại?
Ngược dòng lịch sử về mùa xuân Kỷ Dậu 1789, chúng ta sẽ cùng giải mã hành trình từ lời cầu viện của Lê Chiêu Thống đến cuộc hành quân thần tốc khiến kẻ thù không kịp trở tay của anh hùng áo vải cờ đào Hoàng đế Quang Trung - Nguyễn Huệ (1753–1792).
Hãy chuẩn bị bước vào một trong những chương sử hào hùng và kịch tính nhất của dân tộc, nơi mỗi chi tiết đều khiến bạn phải đặt câu hỏi: Tại sao họ có thể làm được điều phi thường đến thế?
Vì sao triều đại Hậu Lê lừng lẫy lại đi đến hồi kết?
Để hiểu vì sao quân Thanh có cơ hội đặt chân vào nước ta, chúng ta phải quay ngược thời gian về giai đoạn suy tàn của nhà Hậu Lê. Từng là triều đại gắn liền với những chiến công lừng lẫy, nhưng đến cuối thế kỷ 18, nhà Hậu Lê chỉ còn là cái bóng của chính mình. Quyền lực thực tế nằm trong tay các chúa Trịnh, còn nhà vua chỉ đóng vai trò biểu tượng nghi lễ.
Trong bối cảnh đó, phong trào Tây Sơn bùng nổ từ năm 1771 như một luồng gió mới. Dưới sự lãnh đạo tài tình của ba anh em Nhạc, Huệ, Lữ, quân Tây Sơn đã lần lượt quét sạch các thế lực cũ:
- Năm 1777: Đánh tan chính quyền chúa Nguyễn ở Đàng Trong.
- Năm 1786: Tiến ra Bắc lật đổ họ Trịnh.
 |
| Gươm và súng của quân đội nhà Tây Sơn. |
Đến năm 1788, khi quân Tây Sơn tiến ra Bắc Hà lần thứ hai để trừng phạt Vũ Văn Nhậm, vua Lê Chiêu Thống lâm vào thế đường cùng. Không quân đội, ngân khố trống rỗng, lại mất lòng dân, ông vua này đã chọn con đường chạy trốn và vượt biên sang đất nhà Thanh, mở đầu cho một chương đau thương của lịch sử.
Cái cớ của Thiên triều
Vì sao vua một nước lại đi cầu viện ngoại bang? Tại Trung Quốc, Lê Chiêu Thống đã thực hiện hành động mà sử sách đời sau gọi là "cõng rắn cắn gà nhà". Ông ta dâng biểu tự nhận làm "thần tử", nguyện làm "chư hầu" và khóc lóc van xin nhà Thanh đem quân sang "Phù Lê" giúp mình lấy lại ngai vàng.
 |
| Chân dung vua Lê Chiêu Thống. |
Đối với hoàng đế Càn Long (người đang ở đỉnh cao quyền lực), lời cầu cứu này chẳng khác nào một món quà quý giá bọc trong lụa vàng. Nhà Thanh lập tức mượn danh chính nghĩa "Phù Lê Diệt Tây Sơn" để thực hiện tham vọng mở rộng bờ cõi xuống phía Nam. Tổng đốc Lưỡng Quảng là Tôn Sĩ Nghị được lệnh huy động lực lượng hùng hậu từ 4 tỉnh: Quảng Đông, Quảng Tây, Vân Nam và Quý Châu.
Đạo quân 29 vạn và ảo tưởng sức mạnh
Có một lầm tưởng rằng quân Thanh thua vì yếu, nhưng thực tế hoàn toàn ngược lại. Đạo quân vượt biên giới vào cuối năm 1788 là lực lượng chính quy, tinh nhuệ với khoảng 29 vạn người (tính cả quân chiến đấu và hậu cần), trang bị đầy đủ súng hỏa mai và đại bác.
 |
| Quân Thanh thời Càn Long |
Trước sức mạnh áp đảo, các tướng Tây Sơn là Ngô Văn Sở và Phan Văn Lân đã thực hiện một bước lùi chiến thuật theo kế sách của Ngô Thì Nhậm: Chủ động rút lui về phòng tuyến Tam Điệp - Biện Sơn (Ninh Bình).
Chính việc chiếm được Thăng Long vào ngày 17/12/1788 mà không tốn một mũi tên đã khiến quân Thanh rơi vào sự tự phụ cực độ. Trong khi Lê Chiêu Thống phải khép nép nghe sai bảo tại bản doanh của Tôn Sĩ Nghị, thì quân Thanh thản nhiên đóng trại ăn mừng, chuẩn bị đón Tết với niềm tin rằng chiến dịch đã kết thúc êm đẹp.
Lời thề quyết chiến
Trong khi quân Thanh đang say men chiến thắng, tại Phú Xuân, Nguyễn Huệ đã có những quyết định xoay chuyển cục diện:
- Ngày 22/12/1788: Tại núi Bân, Bắc Bình Vương Nguyễn Huệ tế cáo trời đất, đăng quang ngôi Hoàng đế, lấy niên hiệu là Quang Trung.
- Hành quân thần tốc: Đại quân ra đến Nghệ An, tuyển thêm quân sĩ, nâng tổng lực lên hơn 10 vạn người.
- Tiệc khao quân đặc biệt: Tại Tam Điệp, vua Quang Trung cho quân sĩ ăn Tết trước vào ngày 30 tháng Chạp. Theo Hoàng Lê nhất thống chí (hồi thứ 14), ông dõng dạc tuyên bố:
Ta với các ngươi tạm sửa lễ cúng Tết trước đã. Đến tối 30 Tết lập tức lên đường, hẹn đến ngày mồng 7 năm mới thì vào thành Thăng Long mở tiệc ăn mừng. Các ngươi nhớ lấy, đừng cho là ta nói khoác!
 |
| Tượng đài Hoàng đế Quang Trung tại Bảo tàng Quang Trung (Bình Định) |
5 ngày đại phá quân Thanh
Vua Quang Trung đã chọn thời điểm tấn công vào đúng dịp Tết Kỷ Dậu (1789) – lúc đối phương lơi lỏng cảnh giác nhất.
Diễn biến các trận đánh then chốt:
- Đêm 30 Tết: Quân Tây Sơn vượt sông Gián Khẩu, tiêu diệt toàn bộ các đồn tiền tiêu.
- Đêm mùng 3 Tết: Vây đồn Hà Hồi. Sức mạnh tinh thần của quân ta khiến quân Thanh khiếp đảm đầu hàng ngay lập tức.
- Mờ sáng mùng 5 Tết (30/1/1789): Trận quyết chiến tại Ngọc Hồi và Đống Đa.
- Tại Ngọc Hồi: Quân Tây Sơn dùng chiến thuật độc đáo, ghép 3 tấm ván quấn rơm dày tẩm nước làm lá chắn chống hỏa lực, giúp bộ binh tiến lên an toàn.
- Tại Đống Đa: Mũi quân của Đô đốc Đặng Tiến Đông tấn công mãnh liệt vào đồn Khương Thượng. Thái thú Sầm Nghi Đống lâm vào đường cùng, phải thắt cổ tự tử trên đài chỉ huy.
 |
| Trận Ngọc Hồi – Đống Đa (hay Chiến thắng Kỷ Dậu) |
Trưa mùng 5 Tết, Hoàng đế Quang Trung với chiếc áo bào sạm khói súng tiến vào Thăng Long, sớm hơn 2 ngày so với dự kiến. Tôn Sĩ Nghị kinh hoàng tháo chạy không kịp đóng yên ngựa, khiến cầu phao sông Hồng bị đứt, quân sĩ tử nạn nhiều không kể xiết.
Kết cục của những kẻ lầm đường
Chỉ trong 5 ngày ngắn ngủi, đội quân 29 vạn của nhà Thanh đã tan rã hoàn toàn. Thất bại thảm hại này buộc triều đình phương Bắc phải thay đổi thái độ và công nhận chính quyền Tây Sơn. Về phần Lê Chiêu Thống, kẻ đã dẫn giặc về nhà, ông kết thúc cuộc đời trong cô độc tại Bắc Kinh năm 1793.
Tóm lược nội dung
Chiến thắng Kỷ Dậu 1789 không chỉ đơn thuần là một cuộc đánh đuổi ngoại xâm, mà còn là minh chứng cho trí tuệ quân sự và tinh thần bất khuất của dân tộc Việt Nam. Từ sự sụp đổ của nhà Hậu Lê đến hành động cầu viện của Lê Chiêu Thống, tất cả đã tạo nên một phép thử lịch sử mà ở đó, vua Quang Trung cùng quân dân Tây Sơn đã viết nên một kỳ tích hào hùng, bảo vệ vẹn toàn bờ cõi trước tham vọng bành trướng.
💡 Có thể bạn chưa biết?
Để làm nên chiến thắng "không tưởng" chỉ trong 5 ngày, có những chi tiết thú vị mà sử sách đã ghi lại, minh chứng cho ý chí và trí tuệ của cha ông ta:
Chiếc áo bào sạm màu khói súng
Hình ảnh vua Quang Trung tiến vào Thăng Long vào trưa mùng 5 Tết là một trong những khoảnh khắc mang tính biểu tượng nhất. Sử liệu ghi lại rằng, khi ngài cưỡi voi vào thành, chiếc áo bào màu vàng ngài đang mặc đã bị khói súng nhuộm đen sạm. Chi tiết này cho thấy vị hoàng đế không chỉ chỉ huy từ xa mà đã trực tiếp xông pha nơi trận mạc ác liệt nhất cùng quân sĩ.
Ăn Tết hai lần - Chiến thuật tâm lý bậc thầy
Việc cho quân sĩ ăn Tết sớm vào ngày 30 tháng Chạp tại Tam Điệp (Ninh Bình) không chỉ để đảm bảo sức khỏe. Đó là một nước đi tâm lý cực kỳ cao tay. Vua Quang Trung muốn biến nỗi nhớ nhà của quân sĩ trong ngày Tết thành sức mạnh phẫn nộ hướng về phía quân thù, đồng thời khẳng định chắc nịch: "Chúng ta sẽ ăn cái Tết thật sự tại Thăng Long!"
"Xe bọc thép" bằng rơm tẩm nước
Trong trận Ngọc Hồi, để đối phó với súng hỏa mai và đại bác hiện đại của nhà Thanh, quân Tây Sơn đã sáng tạo ra một loại "giáp" đặc biệt. Những bức mộc ván bện rơm tẩm nước không chỉ ngăn được đạn mà còn vô hiệu hóa hỏa công (tấn công bằng lửa) của đối phương. Những tấm lá chắn này chính là tiền thân sơ khai của xe thiết giáp trong tư duy quân sự hiện đại.
Cuộc tháo chạy "không kịp đóng yên"
Tôn Sĩ Nghị – vị tướng đầy tự phụ của Thiên triều – khi nghe tiếng súng của quân Tây Sơn nổ ra ngay giữa kinh thành đã hoảng loạn đến mức không kịp mặc giáp, ngựa không kịp đóng yên, vội vã tháo chạy. Chính sự hèn nhát này đã dẫn đến thảm cảnh quân Thanh dẫm đạp lên nhau, làm đứt cầu phao sông Hồng trong nỗ lực tìm đường sống.
Nguồn tham khảo: Hoàng Lê nhất thống chí, Đại Nam chính biên liệt truyện, Khâm định Việt sử Thông giám Cương mục, SGK Lịch sử.
Đăng nhận xét