Thời gian gần đây, cái tên hàn The lại xuất hiện dày đặc trên các mặt báo, từ những vụ phanh phui bún phở, giò chả trộn hóa chất đến những cảnh báo liên tục về an toàn thực phẩm. Điều này khiến nhiều người phải giật mình. Không ít gia đình đã bắt đầu hoang mang, tự hỏi liệu thứ mình ăn hàng ngày có thực sự an toàn hay không? Vì sao một chất đã bị cấm từ lâu vẫn lén lút quay lại trong bát bún, bát phở quen thuộc của chúng ta?
Tại sao hàn the được sử dụng trong thực phẩm?
Hàn the thực chất là gì?
Thực ra, để hiểu về hàn the một cách dễ hiểu nhất thì nó vốn không phải là thứ sinh ra để ăn. Đây là một loại hóa chất công nghiệp có tên khoa học là Borac. Trong công nghiệp, hàn the là chất kỹ thuật có giá trị rất lớn nếu dùng đúng chỗ. Nó được dùng trong sản xuất thủy tinh và gốm sứ, giúp thủy tinh chịu nhiệt tốt hơn và ít vỡ hơn.
Trong luyện kim, hàn the giúp làm sạch bề mặt kim loại khi hàn, giúp mối hàn bền và đẹp hơn. Nó cũng xuất hiện trong các loại chất tẩy rửa, xà phòng, bột giặt nhờ khả năng làm mềm nước và hỗ trợ làm sạch. Ngoài ra, hàn the còn được dùng làm chất chống mốc, diệt côn trùng, bảo quản gỗ, giấy và da.
Tất cả những ứng dụng này đều có một điểm chung: chúng dùng bên ngoài cơ thể người hoặc trong môi trường kỹ thuật, tuyệt đối không liên quan đến việc ăn uống hay cho vào miệng, bởi điều đó cực kỳ nguy hiểm.
Tóm lại, ngay từ đầu, hàn the vốn không có vị trí trong bếp núc, chợ búa hay trên mâm cơm của chúng ta.
Hàn the: Sát thủ thầm lặng?
Điều khiến hàn the trở nên nguy hiểm không chỉ là việc người ta cho nó vào miếng giò, chả mà chúng ta ăn, mà nằm ở chỗ: ăn vào là không bị sao cả. Thực tế, nếu chỉ ăn một lượng nhỏ, cơ thể sẽ không phản ứng dữ dội tức thì; không nôn ói cấp tính, cũng không ngộ độc ầm ầm. Chính điểm này đã khiến nhiều người lầm tưởng rằng "chắc ăn cũng chẳng sao".
Nhưng vấn đề thực sự nằm ở chỗ khác: Hàn the là chất mà cơ thể con người không tiêu hóa được, cũng không đào thải ra ngoài hiệu quả. Nó đi vào cơ thể rồi "định cư" luôn tại đó, giống như một vị khách không mời mà chẳng chịu rời đi. Mỗi ngày một ít, ngày này qua tháng nọ và kéo dài trong nhiều năm, độc tố cứ thế tích lũy càng nhiều thêm.
Y học gọi kiểu ngộ độc này là "trường diễn". Đây là một từ Hán Việt: "Trường" nghĩa là dài, "Diễn" là diễn ra. Độc tố trường diễn nghĩa là sự tích lũy âm thầm trong thời gian dài mà không bộc phát ngay. Nó không gây chết người tức khắc nhưng lại phá hoại cơ thể bền bỉ và rất khó để đảo ngược.
Bộ phận cơ thể nào chịu hậu quả?
Gan và thận là hai cơ quan đầu tiên phải lãnh hậu quả vì đây chính là những nhà máy lọc của cơ thể. Khi phải xử lý những chất không thuộc về sinh học tự nhiên, gan và thận sẽ dần bị tổn thương, dẫn đến suy giảm chức năng, rối loạn chuyển hóa, khiến cơ thể mệt mỏi không rõ nguyên nhân, và xa hơn là ung thư.
Nguy hiểm hơn nữa là những ảnh hưởng đến hệ thần kinh. Hàn the có thể xâm nhập vào tế bào thần kinh, gây suy giảm trí nhớ và giảm khả năng nhận thức – hiểu nôm na là làm người ta "ngớ ngẩn" đi. Với người lớn, hậu quả đến chậm nên rất khó liên hệ nguyên nhân, nhưng với trẻ con, hậu quả rõ rệt hơn nhiều: trẻ có thể chậm phát triển trí tuệ, kém hấp thu dinh dưỡng, chậm tăng cân hoặc học hành kém tập trung.
Hàn the không phải là độc tố duy nhất trong nhóm độc tố trường diễn
Ngoài hàn the, trong đời sống còn nhiều loại chất độc trường diễn khác – những thứ không gây chết ngay nhưng phá hủy cơ thể lâu dài. Điển hình là nhóm kim loại nặng như chì, thủy ngân. Chúng xâm nhập qua nguồn nước, thực phẩm hoặc các loại cá biển lớn; ăn một lần không sao nhưng tích tụ lâu ngày sẽ gây tổn thương não, thận, xương và làm suy giảm trí nhớ, đặc biệt nguy hiểm với trẻ nhỏ.
Thuốc trừ sâu tồn dư trong rau củ quả cũng là một dạng độc tố trường diễn. Một lượng nhỏ lặp đi lặp lại khiến hệ miễn dịch, gan và thận phải chịu áp lực kéo dài, làm tăng nguy cơ rối loạn nội tiết và ung thư sau nhiều năm. Hay như Formol dùng để ướp hải sản, bún phở; chúng không gây ngộ độc cấp nhưng ăn lâu dài sẽ kích thích niêm mạc tiêu hóa, gây viêm mạn tính. Cuối cùng là Dioxin và các hợp chất hữu cơ bền vững – những thứ mà hậu quả thường chỉ lộ ra sau nhiều năm qua việc suy giảm miễn dịch, dị tật và ung thư.
Điểm chung của hàn the và các chất này là mỗi lần tiếp xúc đều rất nhỏ, nhưng cộng dồn lại thì hậu quả cực lớn. Nó không ập tới, không cảnh báo rõ ràng, nhưng khi chúng ta nhận ra thì cơ thể đã chịu tổn thương từ quá lâu rồi.
Vì sao hàn the vẫn được sử dụng trong bún phở, giò chả?
Tại sao một chất độc nguy hiểm như vậy lại hay xuất hiện trong bún, phở, giò, chả? Để hiểu điều này, chúng ta cần đặt mình vào góc nhìn của người sản xuất nhỏ lẻ (không phải để bao biện, mà để hiểu cơ chế để chê trách họ đúng cách).
Bún và phở truyền thống nếu làm đúng cách thực ra rất khó. Gạo xay bột, tráng bánh, ép sợi rồi luộc lên mà không có chất bảo quản hay phụ gia tạo dai thì sợi bún thường hơi mềm, dễ đứt, sờ vào có cảm giác dính tay. Đặc biệt, trong điều kiện nóng ẩm ở Việt Nam, chỉ cần để vài tiếng là bún có mùi chua nhẹ, qua ngày là phải vứt bỏ đi.
Trong khi đó, hàn the giải quyết mọi nỗi lo của người bán:
Tạo độ ngon giả tạo: Chỉ cần một lượng nhỏ, sợi bún trở nên dai bất thường, bánh phở nhìn bóng mịn, bánh cuốn căng láng hấp dẫn.
Kéo dài thời gian bảo quản: Thực phẩm để được lâu hơn rất nhiều mà không chua, không ôi thiu. Một mẻ bún có hàn the thì đến tối, thậm chí hôm sau vẫn chưa hỏng, mang lại lợi ích kinh tế rõ rệt.
Tiện lợi và khó bị phát hiện: Nó rẻ, dễ mua, dễ trộn, lại không mùi không vị. Người ăn hầu như không thể phát hiện nếu không có kiến thức hoặc xét nghiệm hóa học. Mà thực tế, chẳng ai đi ăn lại mang đồ đi xét nghiệm ngay cả.
Chính sự kết hợp giữa hiệu quả cao, giá rẻ và khó bị lộ đã khiến hàn the trở thành nỗi ám ảnh trong các loại thực phẩm dạng bột và sợi.
Thế giới nói gì về hàn the?
Thực tế, hàn the bị cấm dùng trong thực phẩm ở rất nhiều quốc gia, không riêng gì Việt Nam. Nổi bật nhất là Mỹ; cơ quan quản lý thực phẩm Mỹ coi hàn the là chất không an toàn, tuyệt đối không được dùng làm phụ gia và sẽ thu hồi sản phẩm ngay nếu phát hiện. Tại Liên minh Châu Âu (EU), hàn the không nằm trong danh sách phụ gia được phép sử dụng; việc vi phạm có thể bị phạt rất nặng. Các nước Châu Á như Nhật Bản, Hàn Quốc, Singapore cũng cấm hoàn toàn. Đặc biệt tại Singapore, hình phạt tiền cho việc sử dụng phụ gia cấm là rất lớn. Ngay cả Trung Quốc hiện nay cũng đã xếp hàn the vào danh sách bị cấm sau nhiều vụ bê bối an toàn thực phẩm.
Nghịch lý: Ngon miệng hay Quen miệng?
Một điều trớ trêu là nhiều người Việt đã quá quen với cảm giác dai giòn bất thường mà không nhận ra đó là dấu hiệu của hóa chất. Nhiều người thích bún phải kéo khó đứt, nhai mãi mới nát, hay giò chả phải cắn "sực sực". Nhưng nếu theo cách truyền thống, bún gạo nguyên chất không bao giờ dai như vậy. Gạo là tinh bột, mà tinh bột chín thì phải mềm, phải gãy nát.
Cái kiểu dai đó không đến từ gạo mà đến từ hàn the. Nói cách khác, nhiều khi chúng ta tưởng mình đang ăn ngon miệng, nhưng thực chất là đang ăn quen miệng – quen với thực phẩm có sử dụng hóa chất. Đến mức khi được ăn đồ làm đúng cách, bình thường thì chúng ta lại chê là bở, nát và không ngon.
Cách để nhận biết và bảo vệ bản thân?
Đây là câu hỏi nhiều người quan tâm, nhưng câu trả lời thực sự không dễ dàng. Không có cách nào chắc chắn 100% bằng mắt thường. Những mẹo như nhìn độ bóng, sờ độ dai hay nếm cảm giác giòn chỉ giúp chúng ta nghi ngờ chứ không thể kết luận chính xác. Các yếu tố như loại gạo, cách làm hay thời tiết cũng ảnh hưởng đến độ dai mềm của bún phở, nên cảm quan chỉ mang tính tham khảo. Muốn chắc chắn phải xét nghiệm hóa học, mà điều này thì quá xa vời với người tiêu dùng bình thường.
Nhiều người nói cứ chọn hàng có thương hiệu, nhãn mác. Điều này đúng nhưng không phải chắc chắn tuyệt đối, vì thực tế đã có những vụ việc cho thấy thực phẩm có tên tuổi vẫn gặp vấn đề. Người tiêu dùng đứng ở thế yếu khi không biết đầu vào là gì, quy trình sản xuất ra sao. Chỉ cần một khâu lỏng lẻo, rủi ro sẽ đổ hết lên đầu, vào bụng và vào tương lai của chúng ta.
Vì vậy, cảm giác "không biết tin vào đâu" của nhiều người là hoàn toàn có cơ sở.
Dấu hiệu nhận biết nhanh giò, chả có chứa hàn the
Từ các khuyến cáo của cơ quan y tế cùng kinh nghiệm kiểm tra thực tế, người tiêu dùng có thể phát hiện giò chả chứa hàn the thông qua một số biểu hiện khá đặc trưng.
Dấu hiệu đầu tiên là độ dai, giòn bất thường. Giò chả có hàn the thường rất “sật”, khi dùng tay ấn vào sẽ nhanh chóng đàn hồi trở lại. Trong khi đó, giò chả làm theo phương pháp truyền thống chỉ có độ dai vừa phải, mềm và đàn hồi tự nhiên, không quá cứng.
Tiếp theo là mặt cắt quá mịn và bóng. Lát giò nghi chứa hàn the thường có bề mặt cắt nhẵn bất thường, gần như không xuất hiện lỗ rỗ khí, trông ướt và bóng loáng. Ngược lại, giò chả sạch thường có mặt cắt không hoàn toàn mịn, xuất hiện các lỗ nhỏ li ti do quá trình quết thịt.
Một dấu hiệu đáng lưu ý khác là khả năng bảo quản lâu mà không hỏng. Theo cảnh báo của Bộ Y tế, nếu giò chả để ở nhiệt độ thường trong nhiều giờ nhưng không có mùi chua, không nhớt và mùi gần như không thay đổi, người tiêu dùng cần đặc biệt cảnh giác. Giò chả không sử dụng phụ gia cấm sẽ nhanh chóng xuống chất lượng nếu không được bảo quản đúng cách.
Ngoài ra, mùi vị cũng là yếu tố quan trọng. Giò chả chứa hàn the thường kém mùi thơm tự nhiên của thịt và nước mắm, khi ăn có cảm giác nhạt miệng, dù hình thức bên ngoài khá bắt mắt.
Trước thực trạng hàn the vẫn bị lén lút sử dụng tại một số cơ sở nhỏ lẻ, cơ quan chức năng khuyến cáo người dân nên ưu tiên mua giò chả tại các cơ sở uy tín, có nhãn mác đầy đủ, địa chỉ sản xuất và hạn sử dụng rõ ràng. Khi mua giò chả tại chợ truyền thống, cần chú ý kỹ đến độ dai, mùi vị và khả năng bảo quản của sản phẩm.
Bên cạnh đó, người dân được khuyến nghị kịp thời phản ánh tới lực lượng quản lý thị trường hoặc cơ quan y tế địa phương nếu phát hiện dấu hiệu nghi ngờ thực phẩm không bảo đảm an toàn.
Vậy chúng ta phải làm gì?
Thực tế là chẳng có giải pháp nào hoàn hảo cả, chỉ có cách giảm thiểu rủi ro. Chúng ta cần hiểu rằng thực phẩm hoàn hảo quá mức đôi khi lại là bất thường, nên cần thận trọng. Hãy chấp nhận rằng những thứ làm thủ công, không phụ gia có thể không đẹp mắt, không để lâu được nhưng nó an toàn.
Đặc biệt, trẻ con là đối tượng cần được bảo vệ nghiêm ngặt nhất vì tác hại tích lũy đối với trẻ nặng nề hơn người lớn rất nhiều. Cảm ơn các bạn đã quan tâm theo dõi câu chuyện này. Chúc các bạn có thật nhiều sức khỏe!
Câu trả lời này chỉ nhằm mục đích cung cấp thông tin. Để được tư vấn hoặc chẩn đoán y tế, vui lòng hỏi ý kiến của chuyên gia.
Đăng nhận xét