Vì sao 10 quốc gia châu Á này lại vắng bóng người?

Tính đến hiện nay, dân số toàn châu Á đạt 4,8 tỷ người với mật độ trung bình 108 người/km². Trong khi nhiều quốc gia như Singapore đang vật lộn với sức ép dân số (8.209 người/km²) hay Bahrain (2.020 người/km²), thì ở một số nơi khác, con người dường như chỉ là một dấu chấm nhỏ giữa thiên nhiên mênh mông. Vậy đâu là những quốc gia thưa dân nhất châu Á và điều gì đã tạo nên sự vắng lặng độc đáo này? Hãy cùng Endless Whys tìm hiểu ngay sau đây.

10. Iran: Vùng đất của những cao nguyên khô hạn

Với diện tích 1.648.195 km², Iran là quốc gia lớn thứ sáu châu Á và thứ hai tại Tây Á. Dù có dân số đạt 86.630.000 người, mật độ dân cư tại đây chỉ khoảng 53 người/km².

Nguyên nhân chủ yếu nằm ở địa hình phần lớn là cao nguyên khô hạn xen lẫn những dãy núi hùng vĩ như Zagros ở phía Tây và Alborz ở phía Bắc. Khí hậu khô cằn khiến nhiều vùng rộng lớn không thuận lợi cho nông nghiệp, buộc người dân phải co cụm trong các thung lũng có nguồn nước hoặc xung quanh các ốc đảo. Trong đó, Tehran chiếm khoảng 11% dân số, Mashhad 4% và Shiraz 2%, trong khi miền Trung và Đông Nam gần như vắng bóng người.

Sự đa dạng dân tộc với lối sống tách biệt cũng khiến không gian dân cư tại Iran rất loãng:

• Người Ba Tư: Chiếm hơn 60%.

• Người Kurd: Chiếm khoảng 10%.

• Người Baloch: Chiếm khoảng 5%.

• Người Ả Rập: Chiếm khoảng 2%.

Đặc biệt, Iran còn đang gánh số lượng người tị nạn lớn nhất thế giới (khoảng 3.000.000 người, chủ yếu từ Afghanistan và Iraq), tạo nên áp lực đáng kể. Dù sở hữu trữ lượng dầu mỏ và khí đốt khổng lồ, nền kinh tế chịu ảnh hưởng bởi cấm vận khiến hạ tầng không đồng đều, dòng người buộc phải đổ về các trung tâm lớn để tìm cơ hội.

9. Kyrgyzstan: Quốc gia của những bức tường núi

Kyrgyzstan có diện tích 199.951 km² nhưng hơn 90% lãnh thổ là núi. Dãy Thiên Sơn chạy xuyên suốt đất nước tạo thành những rào cản tự nhiên, khiến mật độ dân số chỉ khoảng 35 người/km² trên tổng số 7.080.000 dân.

Dân số chủ yếu tập trung tại thủ đô Bishkek và thung lũng Fergana nhờ khí hậu và nguồn nước thuận lợi. Người Kyrgyz chiếm 78% dân số, vốn có truyền thống du mục, sống rải rác theo cụm nhỏ trên núi và thảo nguyên. Sự phân mảnh địa lý xã hội càng rõ rệt với sự hiện diện của người Uzbekistan (14%) và người Nga (4%). Do cơ hội việc làm ở vùng núi hạn chế và hạ tầng hiểm trở, nhiều người đã lựa chọn di cư sang Nga (khoảng 380.000 người) để tìm kiếm cuộc sống tốt hơn.

8. Lào: Địa hình rừng núi chiếm ưu thế

Là quốc gia duy nhất không giáp biển tại Đông Nam Á, Lào có diện tích 236.800 km² nhưng mật độ dân số chỉ khoảng 32 người/km² (tổng dân số 7.090.000 người tính đến 2024).

Hơn 70% diện tích là đồi núi dốc trên 20%, đặc biệt là dãy Trường Sơn ở biên giới phía Đông, gây khó khăn cho canh tác và xây dựng hạ tầng. Dân cư buộc phải tập trung dọc sông Mê Công và cao nguyên Bolaven. Sự phân hóa dân tộc giữa người Lào Lùm (63%) sống ở đồng bằng và các nhóm như H'Mông, Khơ Mú sống trên sườn núi theo lối canh tác nương rẫy làm tăng sự phân tán. Hiện nay, khoảng 30.000 người Lào đang làm việc tại Thái Lan, khiến các vùng nông thôn càng trở nên trống vắng hơn.

7. Bhutan: Ưu tiên chỉ số hạnh phúc thay vì mật độ dân số

Nằm trên sườn phía Nam dãy Himalaya, Bhutan sở hữu diện tích 38.394 km² với mật độ cực thấp, chỉ 21 người/km². 70% diện tích lãnh thổ là cây xanh với độ cao trung bình 3.280m so với mực nước biển.

Vì sao Bhutan là quốc gia hạnh phúc nhất thế giới?

Địa hình hiểm trở khiến việc định cư chỉ tập trung ở các thung lũng bằng phẳng phía Tây như Thimphu hay Paro. Bhutan từng duy trì mô hình xã hội khép kín để bảo vệ văn hóa và Phật giáo Kim cương thừa. Thay vì chạy theo tăng trưởng nóng, Bhutan ưu tiên "Chỉ số Hạnh phúc Quốc gia", bảo tồn môi trường và hạn chế đô thị hóa nhanh. Điều này giúp quốc gia này giữ được môi trường trong lành và bản sắc bền vững dù dân cư rất thưa thớt.

6. Oman: Tại sao dân cư chỉ tập trung ở vùng duyên hải?

Oman có diện tích 309.500 km² nhưng phần lớn là sa mạc và núi đá. Mật độ dân số tại đây chỉ khoảng 17 người/km² (tổng dân số 5.330.000 người).

Sa mạc Rub' al Khali khô hạn và các đồng bằng sỏi chiếm 82% diện tích đất nước, nơi nhiệt độ mùa hè có thể vượt quá 50°C. Dân cư tập trung chủ yếu tại Muscat và Salalah, trong khi nội địa gần như bỏ trống. Người Oman bản địa chiếm 56,7%, phần còn lại là lao động nhập cư từ Nam Á phục vụ ngành dầu khí và thương mại. Do chính sách ưu tiên bảo tồn di sản và kiểm soát đô thị hóa, việc mở rộng khu dân cư vào sa mạc gần như không xảy ra.

5. Ả Rập Saudi: Sự tĩnh lặng của cát và đá

Là quốc gia lớn nhất Trung Đông với diện tích 2.149.690 km², nhưng Ả Rập Saudi chỉ có mật độ 16 người/km². Các vùng sa mạc khổng lồ như Rub' al Khali đã đẩy dân cư về phía các thành phố ven biển hoặc thung lũng có nguồn nước như Riyadh, Jeddah và Dammam.

Lịch sử bộ tộc du mục Beduin đã định hình lối sống phân tán. Hiện nay, dù 25% dân bản địa đã dồn về các đô thị lớn để hưởng dịch vụ hiện đại, các khu vực nội địa vẫn chỉ là những "vùng trắng" trên bản đồ. Việc vận hành các mỏ dầu bằng công nghệ tự động hóa cao khiến nhu cầu tụ cư tại chỗ giảm đi, càng kéo giãn khoảng cách giữa các trung tâm dịch vụ và vùng khai thác.

4. Turkmenistan: Quốc gia của sa mạc Karakum

Turkmenistan là nước có dân số thấp nhất Trung Á (6.600.000 người) với mật độ 14 người/km². Hơn 70% lãnh thổ là sa mạc Karakum khắc nghiệt, buộc người dân phải tập trung quanh các ốc đảo dọc sông.

"Cổng địa ngục" ở Turkmenistan luôn rực cháy

Nền kinh tế phụ thuộc tuyệt đối vào khí đốt tự nhiên (trữ lượng lớn thứ 5 thế giới) khiến nhà nước tập trung kiểm soát tài nguyên thay vì thúc đẩy phát triển dân cư rộng khắp. Bản sắc du mục gắn với ngựa Akhal-Teke và lối sống lều trại cũng khiến nỗ lực đô thị hóa trở nên khó khăn. Tuy nhiên, mật độ thấp lại mang đến cơ hội cho các dự án hạ tầng lớn như đường ống dẫn khí Tapi.

3. Nga: Những khoảng trống phát triển mênh mông

Dù thường được xem là quốc gia châu Âu về mặt chính trị, nhưng 77% diện tích của Nga nằm ở châu Á (phía Đông dãy Ural). Với diện tích khổng lồ, mật độ dân số trung bình của Nga chỉ đạt 9 người/km².

Novosibirsk - thành phố lớn nhất vùng Siberia

Vùng Siberia rộng lớn bị bao phủ bởi rừng Taiga (58%) và băng vĩnh cửu (65%), khiến điều kiện sống cực kỳ khắc nghiệt. Dân số Nga (146.140.000 người) chủ yếu tập trung ở phía Tây, tạo ra những khoảng trống mênh mông ở phía Đông. Điều này buộc Nga phải đầu tư lớn vào hệ thống giao thông xuyên Siberia để duy trì sự liên kết lãnh thổ và khai thác tài nguyên quy mô lớn.

2. Kazakhstan: Thảo nguyên và những hồ muối

Kazakhstan sở hữu diện tích 2.724.900 km² nhưng mật độ dân số chỉ 7 người/km². Phần lớn lãnh thổ là thảo nguyên khô hạn và sa mạc lạnh với khí hậu lục địa khắc nghiệt.

Dân cư tập trung ở miền Nam và Đông Nam nơi khí hậu dễ chịu hơn như Almaty hay Shymkent. Sự thưa dân còn do yếu tố lịch sử từ thời Liên Xô khi nhiều vùng chỉ được xây dựng để khai khoáng tạm thời. Sau khi Liên Xô tan rã, một bộ phận lớn người Nga hồi hương khiến dân số tại các vùng phía Bắc giảm mạnh. Nền kinh tế dựa trên khai thác khoáng sản khổng lồ (dầu mỏ, khí đốt, uranium) cũng không thúc đẩy việc hình thành các trung tâm dân cư đông đúc.

1. Mông Cổ: Quốc gia thưa dân nhất châu Á

Mông Cổ giữ vị trí quán quân với mật độ chỉ khoảng 2 người/km². Với diện tích 1.564.110 km² và dân số 3.550.000 người, đây là vùng đất của những thảo nguyên và sa mạc Gobi khô hạn.

Khí hậu Mông Cổ cực kỳ khắc nghiệt, mùa đông có thể xuống tới -40°C. Truyền thống du mục dựa vào chăn nuôi khiến người dân di chuyển liên tục thay vì định cư lâu dài. Ngay cả khi đô thị hóa diễn ra tại Ulaanbaatar, đại bộ phận đất nước vẫn giữ mô hình dân cư phân tán. Sự kết hợp giữa lối sống du mục ngàn đời và sự phân bố tài nguyên tại những vùng hẻo lánh nhất đã biến Mông Cổ thành một quốc gia thưa dân đến mức khó tin trên bản đồ châu Á.

Tổng kết

Sự thưa dân của 10 quốc gia trên chủ yếu xuất phát từ rào cản địa hình khắc nghiệt, khí hậu cực đoan kết hợp với đời sống văn hóa đặc thù như truyền thống du mục. Tuy là một thách thức đối với việc phát triển hạ tầng và kinh tế, nhưng mật độ dân số thấp cũng là lợi thế giúp các quốc gia này gìn giữ được bản sắc riêng, tránh được áp lực đô thị hóa quá tải và ô nhiễm môi trường trong kỷ nguyên công nghiệp hóa.