Tại sao người Châu Phi dành hàng giờ để tết tóc?

Chuyện Về Những Mái Tóc Tết Của Người Châu Phi: Không Chỉ Là Làm Đẹp, Đó Là Cả Một Di Sản

Bạn có để ý là người Châu Phi hoặc là những người gốc Phi họ rất hay tết tóc hay không? Nhất là xem bóng đá hay là xem thể thao thì càng dễ nhận ra điều này. Tại sao người Châu Phi lại ngồi hàng giờ liền chỉ để tết tóc thì nhiều người châu Á chúng ta có lẽ là cũng không hiểu.

Nhưng sự thật là với người Châu Phi, tết tóc không chỉ là chuyện làm cho nó đẹp mà là một phần của cuộc sống giống như là mặc quần áo, ăn uống hay là chào hỏi. Mỗi một lọn tóc được tết không chỉ để gọn gàng trước nắng gió mà còn mang theo câu chuyện về khí hậu khắc nghiệt, về tổ tiên của họ, về bản sắc và có cả những giá trị tâm linh ở trong đó nữa. Muốn hiểu vì sao người châu Phi lại tết tóc, không chỉ nhìn vào mái tóc mà phải nhìn vào lịch sử của họ trên mảnh đất ấy.

Tết tóc để sống sót và thích nghi với tự nhiên

Nếu nhìn từ bên ngoài thì nhiều người sẽ nghĩ đơn giản: Người châu Phi tết tóc vì đẹp, vì cá tính. Nhưng thật ra làm đẹp nó chỉ là một phần mà thôi. Tết tóc ở châu Phi bắt đầu từ một lý do rất căn bản đó là tết tóc để sống sót.

Châu Phi là nơi nóng, khô, nhiều nắng gắt, gió bụi và côn trùng. Với khí hậu như vậy, mái tóc xù tự nhiên nếu để xõa sẽ cực kỳ khó chăm sóc, tóc rối nhanh, giữ bụi, giữ mồ hôi, dễ sinh chấy rận. Vì thế từ hàng nghìn năm trước, người châu Phi đã tìm ra cách gom tóc lại, kiểm soát tóc và tết tóc chính là giải pháp thông minh nhất trong điều kiện không có lược hiện đại, dầu gội hay là máy sấy. Nói nôm na thì tết tóc trước hết là một thứ để sinh tồn rồi sau đó mới trở thành thẩm mỹ.

Điều này liên quan trực tiếp đến chất tóc. Tóc của người Châu Phi thường là tóc xoăn rất nhỏ, sợi cong, dễ khô và gãy. Trong khi đó, tóc người Châu Á lại gần như ở trạng thái ngược lại: sợi tóc tròn, thẳng, trơn, ít xoăn nên dễ chải, dễ xõa và dễ gội. Để tóc dài buông tự nhiên cũng không phải là vấn đề lớn, thậm chí càng chải càng mượt. Châu Âu thì nằm ở khoảng giữa, tóc thường gợn sóng hoặc là xoăn nhẹ, vẫn có độ trượt nhất định nên dù cần chăm sóc kỹ hơn tóc Châu Á, họ vẫn có thể để xõa mà không phải đánh vật với mái tóc mỗi ngày.

Còn tóc của người Châu Phi thì khác hẳn, nó rất xoăn, ưu điểm là tóc dày và bồng nhưng nhược điểm là càng chải thì càng rối, càng để xõa thì càng khó kiểm soát mái tóc. Thế nên họ phải tết tóc. Tết tóc sẽ giúp cho giữ tóc không bung rối, giảm gãy rụng và bảo vệ tóc khỏi nắng và gió. Với họ, tết tóc không phải là một kiểu làm đẹp đơn thuần mà là cách giữ tóc khỏe.

Ngôn ngữ của những lọn tóc và sự gắn kết cộng đồng

Ở nhiều nền văn hóa châu Phi truyền thống, không tết mới là bất thường chứ không phải là ngược lại. Nhìn tóc là biết người, kiểu tóc không phải ai thích gì thì làm đấy, mà là thông tin rất cụ thể. Chỉ cần nhìn mái tóc, người ở trong một khu vực đó có thể đoán người này đã độc thân hay là kết hôn, trẻ hay là già, thuộc bộ tộc nào hoặc là địa vị ở trong xã hội ra làm sao.

Có những kiểu tóc chỉ phụ nữ đã lấy chồng mới được làm, có những kiểu dành cho những cô thiếu nữ, có những kiểu chỉ trưởng lão mới được phép để. Nghĩa là tết tóc nó cũng là một cái quy định cho thấy nề nếp, văn hóa, địa vị chứ không phải là chuyện đùa.

Và khi nó đã quan trọng như vậy thì việc thực hiện phải làm rất cẩn thận. Có những kiểu tết mất 6 đến 8 tiếng thậm chí là cả ngày. Điều quan trọng ở đây hiếm khi là việc làm của một người theo cách đơn lẻ mà phụ nữ thường sẽ ngồi thành nhóm vừa tết tóc vừa nói chuyện, buôn chuyện, chia sẻ tin tức. Tết tóc vì thế trở thành một cái hoạt động nơi mà người ta gắn kết, truyền kinh nghiệm và truyền văn hóa cho nhau. Nói hơi buồn cười thì giống như Việt Nam ngày xưa có hoạt động gọi là bắt chấy. Nhiều đứa trẻ châu Phi lớn lên ở trong những câu chuyện như vậy, ngồi giữa chân mẹ chân dì, nghe kể chuyện trong lúc tóc được tết từng lọn một. Tóc ở đây không chỉ để trên đầu mà tóc ở đây còn để ở trong trí nhớ nữa.

Tại sao không cắt tóc cho gọn mà phải tết cho mệt?

Nhiều người nhìn vào mái tóc kết cầu kỳ của người châu Phi rồi hỏi một câu rất nhanh: "Sao không cắt ngắn cho mát, cho đỡ mất công?". Câu hỏi nghe hợp lý theo tư duy hiện đại nhưng lại chạm đúng vào một khác biệt văn hóa rất sâu. Với nhiều cộng đồng châu Phi, tóc không chỉ là tóc, tóc là sự khẳng định. Cắt tóc không đơn giản là thay đổi ngoại hình mà có thể đồng nghĩa với việc thay đổi vị trí trong xã hội, trạng thái tâm lý hay thân phận của một con người.

Trong lịch sử, cắt tóc ngắn hoặc cạo đầu từng mang ý nghĩa rất nặng. Đó có thể là hình phạt dành cho người phạm lỗi, là dấu hiệu của việc mất mát lớn ở trong gia đình hoặc biểu hiện của một giai đoạn để tang. Khi một người buộc phải cắt tóc, người ta sẽ nhìn vào và thường hiểu à người này vừa trải qua một cái chuyện gì đó không bình thường. Chính vì vậy việc cắt cho gọn không bao giờ là hành động giống như xã hội hiện đại chúng ta vẫn thường suy nghĩ.

Câu chuyện còn sâu hơn khi bước vào thời kỳ thực dân. Khi người Châu Âu đến châu Phi, một trong những việc họ làm là ép người bản địa cắt tóc, coi đó là văn minh hóa, là đồng bộ với hình ảnh phương Tây. Nhưng với người châu Phi, điều đó giống như việc bị tước đi một phần bản sắc. Từ đó, mái tóc, đặc biệt là tóc tết theo kiểu truyền thống dần trở thành biểu tượng của sự kháng cự và giữ mình. Giữ tóc, nuôi tóc, tết tóc không chỉ là thói quen mà là một cách để khẳng định: "Tôi không biến mất, tôi vẫn giữ được bản sắc của mình".

Giá trị tâm linh và sự riêng tư của mái tóc

Tết tóc đôi khi còn mang những giá trị tâm linh nữa. Nghe đến đây thì hơi trừu tượng nhưng trong suy nghĩ của nhiều người, nhiều bộ tộc Châu Phi, mái tóc không chỉ thuộc về cơ thể mà còn gắn chặt với tâm linh.

Có những niềm tin cho rằng tóc là nơi tích tụ và dẫn truyền năng lượng sống. Khi tóc xõa rối, năng lượng dễ bị phân tán. Khi tóc được tết gọn gàng, năng lượng được giữ lại, ổn định và cân bằng hơn. Việc tết tóc vì thế còn mang ý nghĩa chăm sóc tinh thần. Một mái tóc được tết cẩn thận thể hiện rằng người đó đang ở trạng thái ổn định, được quan tâm, được che chở. Ngược lại, mái tóc bỏ mặc, rối bời có thể là dấu hiệu của mệt mỏi, buồn đau hoặc một biến cố nào đó trong cuộc đời.

Điều này cũng lý giải vì sao không phải ai cũng được chạm vào tóc người khác. Tóc là nơi riêng tư, chạm vào tóc mà không được phép bị coi là thiếu tôn trọng, thậm chí là xâm phạm. Ngược lại, việc tết tóc cho ai đó – mẹ tết cho con, chị tết cho em, bạn bè ngồi tết tóc cho nhau – thì lại rất được coi trọng.

Giải đáp thắc mắc: Tết tóc như vậy gội đầu thế nào?

Bởi vì chúng ta ít tết tóc nên chúng ta không hiểu thế thì tết tóc như vậy có bẩn hay không? Đây cũng là một trong những thắc mắc lớn nhất: Có phải là họ tết tóc rồi để đó cả tháng không gội?

Thực tế thì họ vẫn gội đầu đều, chỉ là cách gội khác với kiểu xõa tóc quen thuộc của chúng ta. Khi tóc đã được chia lọn và tết gọn, da đầu dần lộ ra những đường rõ ràng, vì vậy nên họ cũng tương đối thuận tiện trong việc làm sạch da đầu. Người gội sẽ không xoa cả nắm tóc như bình thường mà tập trung trực tiếp vào da đầu nơi sinh ra mồ hôi và dầu.

Cách gội phổ biến nhất là dùng dầu gội pha loãng sau đó bóp nhẹ dung dịch này lên da đầu theo từng đường tết. Người gội sẽ dùng đầu ngón tay massage rất nhẹ đủ để làm sạch mồ hôi, bụi bẩn mà không làm bung tóc hay là xù sợi. Sau đó xả lại bằng nước sạch cũng theo cách dội và bóp chứ không hề vò. Vì tóc đã được ổn định, bụi bẩn không mắc sâu vào thân tóc như tóc xõa, phần cần sạch nhất là da đầu thì đã được xử lý trực tiếp như vậy rồi. Gội xong tóc tết khô khá nhanh vì không bị bết thành một khối lớn.

Tần suất gội thường thưa hơn tóc xõa nhưng không phải vì lười mà vì không cần gội quá nhiều. Khi tóc được tết gọn thì cũng ít ma sát, ít bám bụi và ít đổ mồ hôi trực tiếp lên sợi tóc. Nhiều người gội khoảng 5 đến 7 ngày một lần, có người thì một hai tuần một lần tùy vào kiểu tết và thời tiết. Trong thời gian đó, họ vẫn chăm sóc da đầu hàng ngày bằng dầu dưỡng nhẹ, xịt giữ ẩm hoặc lau sạch phần da đầu nếu cần.

Vậy có mùi hay không? Nếu như tết đúng cách và gội đầu đúng cách thì không có mùi khó chịu. Ngược lại, tóc xõa trong khí hậu nóng, nhiều bụi, nhiều mồ hôi mà không gội thường xuyên mới dễ sinh mùi. Tóc tết giúp mồ hôi bay hơi đều, không đọng lại thành mảng lớn. Mùi chỉ xuất hiện khi tết bị chặt gây bí da đầu, để quá lâu không chịu vệ sinh hoặc gội sai cách. Những trường hợp đó thì người ta gọi là làm sai chứ không phải là bản chất của việc tết tóc.

Tết tóc có hại không?

Câu trả lời là: Không hại nếu làm đúng. Tóc tết được coi là một kiểu tóc bảo vệ. Nó giúp giảm gãy rụng, giữ ẩm cho tóc và bảo vệ da đầu khỏi nắng gắt. Chỉ khi tết quá chặt, kéo mạnh chân tóc hoặc giữ quá lâu không chăm sóc mới gây vấn đề. Người châu Phi có nhiều kinh nghiệm rồi nên họ biết lúc nào nên tháo, lúc nào nên làm lại chứ không phải là chịu đựng vô hạn.

Ngày nay, tóc tết châu Phi đã xuất hiện ở khắp nơi từ những sàn diễn thời trang, sân khấu âm nhạc đến đường phố Âu Mỹ. Nhưng điều đáng nói là người châu Phi không coi đó là trào lưu mới. Với họ đó là thứ đã có từ rất lâu, chỉ là bây giờ thế giới mới chú ý đến nó. Khi người khác coi đó là một kiểu văn hóa nào đó thì người Châu Phi coi đó là đời sống thường ngày của mình.